Author: Editor

එම්. එම්. පාලිත මහින්ද මුණසිංහ

ජාත්‍යන්තර බලශක්ති ඒජන්සිය IEA වාර්ථා කරන ආකාරයට වර්ෂ 2070 දී වැඩිවන ගෝලීය ජනගහනය මත මගී සහ භාණ්ඩ ප්‍රවාහනය සඳහා වන ඉල්ලුම තුන් ගුණයකින් වැඩි වනු ඇත. එමෙන්ම ඒක පුද්ගල ආදායම ඉහලයාම හේතුවෙන් මෝටර් රථ හිමිකාරීත්ව අනුපාත 60% කින් ඉහළ යනු ඇතැයි ද අපේක්ෂා කරයි.

එසේ වුවහොත් පොසිල ඉන්ධන දහනය කරන යතුරු පැදියේ සිට ගුවන්යානය දක්වාත් මෝටර් බෝට්ටුවේ සිට නෞකා දක්වාත් වූ රථ වාහන වෙතින් පරිසරයට මුදා හරින කාබන් ඩයොක්සයිඩ් CO₂, කාබන් මොනොක්සයිඩ් CO, ඕසෝන් O₃, සල්ෆර් ඩයොක්සයිඩ් SO₂, නයිට්‍රස් ඔක්සයිඩ් N₂O, ක්ලෝරෝෆ්ලෝරෝ කාබන් CFC සහ මීතේන් CH₄ වායූන්ගේ  පරිමාව තවදුරටත් ඉහළ යනු ඇත. ඒ අනුව ගෝලීය හරිතාගාර උණුසුම කෙරෙහි එමගින් සිදුවන බලපෑම ඉතා විශාලය. විශේෂයෙන්ම දේශගුණික හා කාලගුණික විපර්යාස කෙරෙහි සෘජුවම පොසිල ඉන්ධන දහනය බලපාන බව බොහෝ කාලයකට පෙර සිටම පර්යේෂණ මගින් සනාථ කරගෙන තිබීම එයට හේතුවයි.

ලෝකයේ වායු දූෂණය නිසා සිදුවන වැඩිම මරණ අනුපාතිකය වාර්ථා වන්නේ ආසියාතික රටවල් ආශ්‍රිතවයි. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය WHO පවසන්නේ, වාතය අපිරිසිදු නොකරන ප්‍රවාහන සේවා, බලශක්ති කාර්යක්ෂම නිවාස සහ කර්මාන්ත, පුනර්ජනනීය බලශක්ති උත්පාදනය, නාගරික අපද්‍රව්‍ය කළමනාකරණය සඳහා සහාය වන ප්‍රතිපත්ති සහ ඒ උදෙසා කරනු ලබන ආයෝජන ඔස්සේ වායු  දූෂණය අඩු කරගතහැකි බවයි. මෙම තත්වය අවමකර ගැනීම උදෙසා ලෝකයේ සමහර රටවල් දැනටමත් අනුගමනය කරන පරිදි පොසිල ඉන්ධන භාවිත කරන මෝටර් රථ ක්‍රමයෙන් ඉවත් කරමින් විද්‍යුත් රථ වාහන Electric Vehicles භාවිතය දිරිමත් කිරීම රථ වාහන විමෝචනය ඔස්සේ සිදුවන වායු දූෂණය සැලකිය යුතු ආකාරයෙන් පහත හෙලීමට හේතුකාරක වනු ඇත.

විද්‍යුත් රථ වාහනයක ඉන්ධන වෙනුවට විදුලි ආරෝපණ සහිත බැටරියක් මෙන්ම අභ්‍යන්තර දහන එන්ජිමක් වෙනුවට විදුලි මෝටරයක් භාවිත කරයි. හයිඩ්‍රජන් මත ක්‍රියාත්මක වන ඉන්ධන සෛල විද්‍යුත් වාහනයක් Fuel Cell Electric Vehicle විමෝචනය කරන්නේ ජල වාෂ්ප පමණකි. එහෙයින් කිසිදු විද්‍යුත් රථ වාහනයක් දූෂිත වායු විමෝචනයක් සිදුනොකරයි. වායු දූෂණය අවම කිරීම සහ ඝෝෂාකාරී පරිසර තත්ත්වය බැහැර කිරීම උදෙසා මෙවැනි රථවාහන මහත් උපකාරයක් බව දැනටමත් තහවුරුකර දී තිබේ.

ඒ අනුව දැනටමත් විද්යුත් රථ වාහන භාවිතය ඔස්සේ ප්‍රතිලාභ ලබන රටවල් පිළිබඳ බොහෝ උදාහරණ අපට සොයාගත හැකිය. රථ වාහන නිෂ්පාදනයේ දී අනෙකුත් රටවලට වඩා බොහෝ පිටුපසින් සිටි චීනය, විද්යුත් රථවාහන දුටුවේ විශාල විභවයක් සහිත දියුණු කළ හැකි නව ආයෝජනයක් ලෙස යි. චීනයේ ජාතික සංවර්ධන හා ප්‍රතිසංස්කරණ කොමිෂන් සභාව NDRC එහි කාර්යභාරය මැනවින් අවබෝධකර ගත්තේය. ඒ අනුව මෙයට දශක දෙකකට පෙර චීන රජය විද්‍යුත් රථ වාහන සහ බැටරි නිෂ්පාදනය සඳහා එරට මෝටර් රථ නිෂ්පාදකයින්ට විශාල වශයෙන් ආයෝජන අවස්ථා විවර කරන ලදී. ඒ ගෝලීය වෙලඳපොල වෙත චීනය ප්‍රවේශ කිරීමේ අපේක්ෂා වෙනි. එම ප්‍රතිපත්තිය යථාර්තයක් බවට පත්කරමින් වර්ථමානය වනවිට චීනය විද්යුත් රථවාහන සම්බන්ධයෙන් ලොව විශාලතම නිෂ්පාදකයා බවට පත්ව තිබේ.

වසර 2023 දී ගෝලීය විද්‍යුත් මෝටර් රථ අලෙවිය මිලියන 14 කට ආසන්න වූ අතර එයින් 95% ක්ම චීනය, යුරෝපය සහ එක්සත් ජනපදය තුළ ව්‍යාප්ත විය. එම සංඛ්‍යාව  2022 වසරේ විදුලි මෝටර් රථ අලෙවිය ට වඩා මිලියන 3.5 කින් වැඩිවීමකි. ගෝලීය වශයෙන් සලකා බැලීමේදී 2023 වසරේ අවසාන කාර්තුව වනවිට චීනයේ BYD  සමාගම ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ Tesla සමාගම අභිබවා ලොව විශාලතම විද්යුත් රථවාහන නිෂ්පාදකයා බවට පත්විය.

ජාත්‍යන්තර බලශක්ති ඒජන්සියේ IEA වාර්ථා අනුව ගෝලීය වශයෙන් සැලකීමේදී 2023 වසරේ දී නව විද්‍යුත් මෝටර් රථ ලියාපදිංචි කිරීම් වලින් 60% චීනය තුල දැකගතහැකි විය. එය යුරෝපයේ 25% කට ආසන්න වු අතර ඇමෙරිකා එක්සත් ජනපදයේ 10% කි. ඉතිරිය ලොව අනෙකුත් ප්‍රදේශ පුරා පැතිර ගියේය. සංඛ්‍යාත්මකව චීනය තුල එම රථවාහන ගණන මිලියන 8.1 ආසන්න බව වාර්ථා වේ. නිෂ්පාදන පිරිවැය පහත වැටීම, තාක්‍ෂණය වැඩිදියුණු කිරීම, ආකර්ශණීය නවමු හැඩතල සහ බැටරි ධාරිතාවය හේතුවෙන් විද්‍යුත් වාහන නිෂ්පාදනය හා අලෙවිය ඔස්සේ චිනය වේගයෙන් ඉදිරියට පැමිණ තිබේ.

මේ ආකාරයෙන් විද්යුත් රථ වාහන භවිතයට යොමුවීම කෙරෙහි ඒවායෙහි භාවිත බැටරි ප්‍රබල සාධකයක් වී තිබේ. වැඩි පැය ගණනක් භාවිත කල හැකි, කෙටි ආරෝපණ කාලයන් සහ ආයු කාලය තුළ වැඩි ආරෝපණ චක්‍ර සහිත නව ලිතියම්-අයන සෛල බැටරි මාදිලි මෙහිදී වඩාත් කැපී පෙනේ. ලෝකයේ වෙනත් කිසිම රටකට නොදෙවෙනි මට්ටමින් හා සංඛ්‍යාවකින්  බැටරි නිපදවිමට චීන සමාගම් සමත්විම එරට නිෂ්පාදිත  විද්යුත් රථ වාහන කෙරෙහි විශ්වාසය ගොඩනැගීමට ප්‍රබල සාධකයකි. වසර 2030 වන විට මෙම බැටරි සඳහා වන ගෝලීය ඉල්ලුම දස ගුණයකින් ඉහළ යනු ඇතැයි පුරෝකථනය කර තිබේ. එවැනි විභවයක් යටතේ 2024 වසරේ ජුනි මස වනවිට වෙළඳපල දායකත්වය සියයට 38 කට ආසන්නව අත්පත්කර ගනිමින් චීනයේ CATL සමාගම ප්‍රමුඛතම විද්යුත් රථවාහන බැටරි නිෂ්පාදකයා බවට පත්විය. එමෙන්ම චීනයේ BYD සමාගම සියයට 15.8 ක වෙළඳපල දායකත්වයකින් දෙවන ස්ථානයට පත්ව ඇති අතර දකුණු කොරියානු LG ආයතනය සියයට 13.6 ක වෙළඳපල හිමිකාරිත්වයක් යටතේ තෙවන ස්ථානයට පත්ව ඇත. කලක් විද්යුත් රථවාහන බැටරි ව්‍යාපාරයේ ප්‍රමුඛයා වූ ජපානයේ පැනසොනික් ආයතනය 8% වෙළඳපල දායකත්වය සමඟ සිව්වන ස්ථානයට පත්ව තිබේ. ඒ අනුව ලෝකයේ ප්‍රමූඛතම විද්යුත් රථවාහන බැටරි නිෂ්පාදකයින් තිදෙනා වන චීනයේ CATL හා BYD සහ කොරියාවේ LG සමාගම් සමස්ථ වෙළද පොලේ තුනෙන් දෙකක් හෙවත් 66% නිෂ්පාදන සඳහා සාමූහිකව දායකවි තිබේ.

මෙම තත්වය යටතේ මෑත මාස කිහිපය තුලදී, එක්සත් ජනපදය සහ යුරෝපා සංගමය ඔවුන්ගේම විද්‍යුත් රථ වාහන සැපයුම් දාමයන් ගොඩනඟා ගැනීමට උත්සාහ ගෙන තිබේ. නව තීරුබදු සහ ආනයන ආරක්ෂණ ප්‍රතිපත්ති හඳුන්වා දෙමින් චීන නිෂ්පාදන වලට එරෙහිව ඔවුන් කටයුතු කරන්නට වූයේ මෙවැනි පසුබිමක් යටතේයි. කෙසේ වුවද ඇමෙරිකාවේ හා යුරෝපා සංගමයේ වෙළඳ බාධක තිබියදීත්, චීනය ලොව විශාලතම විද්යුත් රථවාහන නිෂ්පාදකයා ලෙස ඉදිරියට පැමිණෙමින් සිටී. ඒ සමග තරඟ කිරීමට ජපානයේ සහ දකුණු කොරියාවේ විද්යුත් වාහන නිෂ්පාදකයින් ඒකාබද්ධ ව්‍යාපාර ගොඩනගන ආකාරයක් දැන් සිටම පිළිබිඹු කෙරේ. දකුණු කොරියාවේ LG Energy Solution හා ජපානයේ Honda සමාගම් ඒකාබද්ධව 2025 වසරේ සිට විද්යුත් රථවාහන සඳහා බැටරි නිෂ්පාදනය කිරීමට ගිවිසුම්ගතවීම එයට එක් උදාහරණයකි. ජපානයේ Toyota, Honda සහ Nissan සමාගම් ඒකාබද්ධවී පුළුල් පරිමාණයෙන් භාවිතයට ගතහැකි පිරිවැය අඩු කිරීමට සමත් විද්යුත් මෝටර් රථ මෘදුකාංග සංවර්ධනය කිරීමට සැලසුම් කිරීම එහි තවත් පැතිකඩකි. දකුණු කොරියානු රජය විදුලි වාහන කර්මාන්තයට සහනාධාර සහ බදු ප්‍රතිලාභ ලබා දෙමින් විද්‍යුත් වාහන භාවිතය දිරිමත් කිරීමට සහාය වෙමින් සිටී. ඒ අතර අග්නිදිග ආසියාවේ වියට්නාමය, ඉන්දුනිසියාව හා මැලේසියානු ආයෝජකයින් රථවාහන බැටරි සහ අමතර කොටස් නිෂ්පාදනය සඳහා යොමුවී තිබේ. එමෙන්ම ඉන්දියානු රජය එයට සමගාමීයව මගී වාහන නිෂ්පාදනය සහ එකලස් කිරීම කෙරෙහි ව්‍යාපාරික ප්‍රජාවගේ අවධානය යොමුකරන නව උපාය මාර්ගික සැලසුම් හඳුන්වා දී තිබේ. මෙම තත්වයන් යටතේ ඉදිරි දශකය තුළ මිල ගණන් පහලයාම හේතුවෙන් ආසියාවේ බොහොමයක් රටවල විද්‍යුත් රථ වාහන පරිහරණය වේගයෙන් ව්‍යාප්ත වනු ඇත.

එහි විභවය කෙතෙක් ද යන්න පසුගිය වසර තුන පුරාවටම ආසියානු කලාපයේ විදුලි වාහන කර්මාන්තයට අදාල වර්ධනය සනාථ කරයි. කෙසේ වුවද චීනයෙන් බැහැරව ජපානය, ඉංදියාව හා දකුණු කොරියාව සමඟින් නැගෙනහිර ආසියාතික සමහර රටවල් විද්‍යුත් රථවාහන කර්මාන්ත ක්ෂේත්‍රයේ ඉදිරි පෙළ සාමාජිකයින් අතරට එක්කාසු වෙමින් සිටින ආකාරයක් දැන් දැකගත හැකි වේ. උදාහරණයක් ලෙස සඳහන් කරන්නේනම්, තායිලන්තයේ ජාතික විදුලි වාහන ප්‍රතිපත්ති කමිටුවේ NEVPC මාර්ග සිතියම අනුව වසර 2026 අවසානය වනවිට දී විද්යුත් රථවාහන 400,000 ත් 750,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් වෙළඳ පොලට එකතු කිරීමට බලාපොරොත්තු වේ. බටහිර රටවලට වඩා මෙම කලාපයේ තාක්ෂණික දැනුමෙන් වර්ධනය වන තරුණ ප්‍රජාව, විදුලි හා ඉක්ට්‍රෝනික් තාක්ෂණයේ නවමු සොයි ගැනීම් සහ නිෂ්පාදන වියදම පහල යාම මෙම පරිවර්ථනය කෙරෙහි හේතුකාරකව තිබේ.

කෙසේ වෙතත්, බොහෝ දියුණු වෙමින් පවතින රාජ්‍යයන් තුල විද්‍යුත් රථ වාහන සඳහා ප්‍රබල අවශ්‍යතාවයක් පවතින බව සමාජ ආර්ථික පර්යේෂණ ආයතන විසින් හඳුනාගෙන තිබේ. ලෝක බැංකුව විසින් දියුණු වෙමින් පවතින රටවල් 20 ක් පිළිබඳ මෑතකදී කරන ලද විශ්ලේෂණයකට අනුව එකී රටවල විද්‍යුත් රථ වාහන සඳහා ශක්තිමත් ආර්ථික අවස්ථාව ඇති බව පැහැදිලි කරයි. එමෙන්ම මෙම වාර්තාව එකී රජයන්ට විද්‍යුත් රථ වාහන භාවිත කිරීම වේගවත් කළ හැක්කේ කෙසේද සහ කවදාද යන්න පිළිබඳ ප්‍රතිපත්ති සකසා ගැනීමට මාර්ගෝපදේශ ඉදිරිපත් කරයි.

වාර්ෂිකව ඩොලර් බිලියන 6 ක් වැනි විශාල මුදලක් ඉන්ධන ආනයනය සඳහා වැය කරන මෙරට පිරිපහදු ඉන්ධන ප්‍රමාණයෙන් 25% ක්ම පුද්ගල ගමනාගමන කටයුතු සඳහා වැය කිරීම බරපතල ගැටළුවකි. විශේෂයෙන්ම ඉන්ධන ආනයන පිරිවැය සහ වාහන නඩත්තු වියදම් සම්බන්ධයෙන් සලකා බැලීමේදී විද්යුත් රථවාහන භාවිතය මෙරටට වඩා සාර්ථක විසඳුමකි. වායු විමෝචනයක් නොමැතිවීම, පාරිසරික සහ පොදු සෞඛ්‍යාරක්ෂාව එහිදී කැපී පෙනෙන දිගුකාලීන ප්‍රතිලාභයකි. ජාත්‍යයන්තර බලශක්ති නියෝජිතායතනය IEA නැගී එන සහ දියුණු වෙමින් පවතින ආර්ථිකයන්හි මාර්ගස්ථ ප්‍රවාහනය විද්‍යුත්කරණය කිරීම සඳහා මගී බස් රථ සඳහා ප්‍රමුඛත්වය ලබාදීම වඩා සාර්ථක පියවරක් බව පවසන්නේ එබැවිනි. බ්ලූම්බර්ග් Bloomberg වාර්ථා අනුව වසර 2050 වන විට ගෝලීය ප්‍රවාහනයේ 86% ක් ම ඊ-බස් රථ නියෝජනය කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ. මේ අතර පර්යේෂණ සමාගමක් වන Interact Analysis පුරෝකථනය කරන්නේ වසර 2025 වන විට ඉන්දියාව ගෝලීය වශයෙන් විදුලි බස්රථ සඳහා වන සමස්ත වාර්ෂික ඉල්ලුමෙන් 10% කට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයකට දායක වන බවයි. පසුගිය වසරේ ඉන්දීය ආණ්ඩුව විසින් සැපයුම සහ ඉල්ලුම මත පදනම් වූ විද්‍යුත් වාහන ප්‍රවර්ධනය කරන දිරිගැන්වීමේ යෝජනා ක්‍රමයේ දෙවන අදියර හඳුන්වා දෙන ලදී. මෙම යෝජනා ක්‍රමයේ එක් ප්‍රධාන අරමුණක් වන්නේ එරට මගී ප්‍රවාහනයේදී පුළුස්සාදමන අධික ඉන්ධන ප්‍රමාණය සැලකිල්ලට ගෙන පොදු ප්‍රවාහනය විද්‍යුත්කරණය කිරීමයි. ඒ අනුව දියුණු වෙමින් පවතින අප රටට මෙම තීරණාත්මක සංක්‍රාන්ති සමයට මුහුණ දීමේ මාවත පැහැදිලි කරයි.

ඉදහිට හෝ මෙරට මහා මාර්ගයන්හි දැකගත හැකි අතලොස්සක් තරම් වු විදුලි මෝටර් රථ හා යතුරු පැදි සහ පා පැදි පිළිබඳව සලකා බැලීමේදී මගී ප්‍රවාහනය සඳහා විද්‍යුත් රථ වාහන වල සංක්‍රාන්තිය තීරණාත්මක ප්‍රශ්න තුනක් වෙත අපව යොමු කරයි. දියුණු වෙමින් පවතින ලංකාව විද්‍යුත් රථ ප්‍රවාහන ක්‍රම අනුගමනය කළ යුත්තේ ඇයි? මෙරට විද්‍යුත් වාහන වෙත සංක්‍රමණය වන්නේ කවදාද? ආණ්ඩු විසින් මෙම සංක්‍රාන්තිය ඇති කරන්නේ කෙසේද? කෙසේ වුවද ලංකාවෙන් බැහැරව දියුණු වෙමින් පවතින රටවල් ආශ්‍රිතව විදුලි මෝටර් රථ භාවිතයට යොමුවන ආකාරය අපට ඒ උදෙසා හොඳ මාර්ගෝපදේශයක් සපයයි. විශේෂයෙන්ම විදුලි මෝටර් රථයක් හිමිකර ගැනීමේ අභිලාශය සලකා බැලීමේදී ඉන්දියාව, මැලේසියාව සහ වියට්නාමය ආදී රටවල ජනතාව ඒ කෙරෙහි දක්වන ප්‍රවණතාවය අපට හොඳ නිදසුනකි. ඒ ඔස්සේ බොර තෙල් හෝ පිරිපහදු ඉන්ධන ආනයනය උදෙසා වැයවන විදේශ විනිමය ඉතිරි කරගැනීමට එකී රාජ්‍යයන් උනන්දුවීම එහි ගාමක බලය වි තිබේ.

මේ අතර Economist Intelligence Unit පුරෝකථනය කරන්නේ ඉදිරි වසර පහ තුළ ලොව පුරා අලෙවිවන විද්‍යුත් රථවාහන වලින් 63% ක් ආසියාවේ මහා මාර්ගයන්හි දැකගත හැකි බවයි. මෙම කලාපයේ විද්‍යුත් වාහනයක් මිල දී ගැනීමේ  පෙළඹවීමේ ප්‍රධාන සාධක ලෙස දැකගත හැකිවන්නේ බහුතරයක් රටවල ගොඩනැගෙන ආර්ථික තිරසාරභාව යයි. දෙවැන්න ආරෝපණ හා නඩත්තු කිරීමේ යටිතල පහසුකම් සංවර්ධන කිරීමයි. තෙවැනි සාධකය වනු ඇත්තේ විදුලි මෝටර් රථ මිලදී ගැනීම සඳහා බදු සහන සහ සහනාධාර සම්පාදන කිරීම බව පෙන්වා දිය හැකි වේ.

ආසියාතික රටක් වුවද, මෙරට තුල විද්‍යුත් වාහන කෙරෙහි යොමුවීම පිළිබඳ අපේක්ෂාවන් සඳහා පුළුල් සමාලෝචනයක් තවමත් දැකගත නොහැකිය. මෙරට සම්බන්ධයෙන් එවැනි අධ්‍යයනයන් ඔස්සේ අනාගතයේ ප්‍රවාහන අවශ්‍යතා සඳහා feaවඩාත් යෝග්‍ය වන්නේ කුමන මාදිලියේ විද්‍යුත් රථවාහන ද යන්න අවබෝධකර ගැනීමට පහසුවනු ඇත. විදුලි බලයෙන් වුවද මහාමාර්ග පද්ධතිය අවහිර කරන හා ජාතික ධනය විනාශ මුඛයට ඇදගෙන යන යතුරු පැදි හා ත්‍රිරෝද රථ වෙනුවට පුරවැසියන්හට දැරිය හැකි මිලකට විද්යුත් කාර් ආනයනය සඳහා යොමුවිම ආකර්ශනීය විකල්පයක් විය හැකිය. එසේ වුවද ආරෝපණ හැකියාවන් සීමාසහිත වීම වැනි තාක්‍ෂණික යටිතල පහසුකම් මෙරට විද්‍යුත් රථ වාහන භාවිතා කිරීම තරමක් ගැටළු සහගත වනු ඇත.

එහෙයින් ජාතික විදුලිබල සැපයුමෙන් බැහැරව ස්වාධීන සූර්ය බල විදුලි පද්ධති ඔස්සේ මාර්ගස්ථ බැටරි ආරෝපණ ඒකක ස්ථාපනයටටට හැකියාවක් ඇති ව්‍යවසායකයින් කෙරෙහි අපගේ අවධානය යොමුවිය යුතුයි. විද්‍යුත් වාහන උදෙසා යටිතල පහසුකම් සංවර්ධනය කිරීම පිණිස නියාමන ප්‍රතිපත්ති සකසා ගැනීමට අප යුහුසුළු විය යුතු වන්නේ එවැනි වටපිටාවක් තුලයි. කෙසේ වුවද නැගෙන බාධක මැඬගෙන ජාතියක් වශයෙන් අපි අනාගතයට ගමන් කළ යුතු නොවන්නේද?

සටහන – එම්. එම්. පාලිත මහින්ද මුණසිංහ

 

එම්. එම්. පාලිත මහින්ද මුණසිංහ

ජනප්‍රිය පොදු ස්ථාන මෙන්ම සුවිශේෂී ස්ථාන ආසන්නව මාර්ග දෙපස දැකගත හැකි ‘වීදි ආහාර පාන’  /Street Food අලෙවිකරණ ඉතා කුඩා කඩ, පුළුල් ලෙස පැතිරී යන සමාජ ප්‍රපංචයකි. සංචාරක ආකර්ෂණය දිනාගත් ඈත දුර බැහැර ප්‍රදේශබදව ගොඩනැගුණ මෙම ව්‍යාපාර මේ වනවිට ලංකාවේ නාගරික ප්‍රදේශ වෙත ද ව්‍යාප්තවී ඇති අයුරු දැකගත හැකි වේ. ළඟාවීමට පහසු එවැනි ස්ථානයකින් ක්ෂණිකව සකසන ආහාර පාන මිලදී ගෙන පරිභෝජනය කිරිමට බොහෝ දෙනෙකු දක්වන විශේෂ කැමැත්ත, මෙම කුඩා ව්‍යාපාර වෙත ආශීර්වාදයක් වි තිබේ.   

ග්‍රාමීය මෙන්ම නාගරික ජනතාව අතුරෙන් බොහෝ දෙනෙකු නිවසින් පිටත, යන එන මගතොට දී උණු උණුවේ ම ආහාර ගැනීමේ ආශාව මෙවැනි කුඩා කඩ බිහිවීමට හේතුකාරකයක් බව පැවසිය හැකි වේ. එමෙන්ම, සමාජයේ කාර්ය බහුල ජීවිත ගත කරන බොහෝ දෙනෙකු ආහාර වේලක් පහසුවෙන් ලබා ගැනීම සඳහා ද මෙවැනි ස්ථාන වෙත යොමුවීමේ විශාල නැඹුරුවක් පෙන්නුම් කෙරේ. එසේම, අඩු වියදමකින් තම ආහාර අවශ්‍යතා සපුරා ගැනීමට විවිධ ආර්ථික ස්ථරවල පාරිභෝගිකයින් ප්‍රියකිරීම ද වීදි ආහාර පාන වෙළඳුන් ඉස්මතුවීම කෙරෙහි බලපාන තවත් හේතු කාරකයක් ලෙස හඳුනාගත හැකි වේ. හුදෙක් විනෝදය හා සංචාරය උදෙසා ගමන් බිමන් යන එන පිරිස් වීදි ආහාර සොයා පැමිණීම බොහෝ මාර්ගස්ථව වීදි ආහාර වෙළෙන්දන්ගේ / Street Food Vendors සංක්‍රාන්තිය ඉහළ යාමට උත්තේජනයක්වී පවතී යි.

නිසි ඇගයීමක් නැති ව්‍යාපාරික ප්‍රජාවක්

මෙම කරුණු පුළුල් ලෙස නිරීක්ෂණයේ දී පෙනීයන්නේ ක්ෂුද්‍ර ව්‍යවසාය අංශයේ ඉතා වැදගත් මෙහෙවරක් වීදි ආහාර වෙළඳ ප්‍රජාව විසින් ඉටුකරන බවයි. සාමාන්‍යයෙන් වීදි ආහාර ව්‍යාපාර තනි පුද්ගලයෙකුට හෝ පවුල් කුටුම්භයක හිමිකාරිත්වයට නතු වේ. මෙම වෙළෙඳ ප්‍රජාව තමන්ගේ නිෂ්පාදන උදෙසා නැවුම් අමුද්‍රව්‍ය එක්රැස්කර ගැනීමේදී කුඩා පරිමාණ ගොවිපළ හා කේවල සැපයුම්කරුවන් සමඟ සෘජුවම සම්බන්ධතා ගොඩනගා ගනී යි. ආහාර පාන පෙර සකස් කිරීම පවුලේ සාමාජිකයින් සමඟ එකතුවී ඉටුකරගනු ලැබේ. අවසාන වශයෙන් පාරිභෝගිකයා විසින් ඇණවුම් කළ විට ඔවුන් ඉදිරිපිටදී ම ඉවුම් පිහුම් කටයුතු ඉටුකර, ආහාර පාන පිළිගැන්වීම ද සිදුකරයි. මෙහිදී සිදුකරන සෑම ගනුදෙනුවකම මුදල් සංසරණය වන්නේ දේශීය ආර්ථිකය තුළ පමණි. මේ අනුව ඔවුන්ගේ ශ්‍රමදායකත්වය, සේවාදායකත්වය හා වෙළඳාමෙන් ලැබෙන ප්‍රතිලාභ දේශීය ආර්ථිකයට නො පෙනෙන ලෙස කාන්දුවන බව තහවුරු වේ. එසේ වුව ද අප රටේ ආර්ථිකය උදෙසා වීදි ආහාර වෙළඳ ප්‍රජාවගේ දායකත්වය නිසි ලෙස තක්සේරු කර අගයන්නේ ද යන්න විමසා බැලිය යුතු කරුණකි.

සාමාන්‍යයෙන් බහුතරයක් වීදි ආහාර පාන පරිශ්‍රයන් පරිමාණයෙන් කුඩා වේ. ස්වකීය  හැකියාවන් මත අවම මූලික පහසුකම් යටතේ අවම ප්‍රාග්ධනයක් ආයෝජනය කරමින් මෙම ව්‍යවසායයන් ගොඩනැ‍ඟේ. ආර්ථික හා සමාජීය වෙනස්කම් හෝ අධ්‍යාපන සුදුසුකම් මත විධිමත් අංශයේ රැකියා ලබා ගැනීමේ දුෂ්කරතා හේතුවෙන් සමහර අයෙකු වීදි ආහාර කර්මාන්තයේ නිරතවීමට පෙළඹේ. ඒ අනුව රැකියා උත්පාදනය සඳහා සැලකිය යුතු විභවයක් ඒ තුළ පෙන්නුම් කරන බව පැහැදිලි වේ. එමෙන් ම වීදි ආහාර නිෂ්පාදන බොහෝ විට සාම්ප්‍රදායික දේශීය සංස්කෘතීන් / Traditional Local Cultures පිළිබිඹු කරන අතර ප්‍රාදේශීය විවිධත්වයකින් ද යුක්ත වේ. සාමාන්‍යයෙන් මෙවැනි වෙළඳුන්ගේ ව්‍යාපාරික කුටි තාවකාලික ඉදිකිරීම් වේ. නැතහොත් ඒ උදෙසා ට්‍රයිසිකල් කරත්ත, දැවමය කුටි, පැරණි හෝ අලුත්වැඩියා කළ රථවාහන උපයෝගීකර ගැනේ. ඒවායෙහි පවතින්නේ සීමිත ඉඩකඩකි. ඒ හේතුවෙන් ආසන පහසුකම් සැපයීම සමීපතම පරිසරය අවට දැකගත හැකි වේ. කුමන තත්ත්වයක් යටතේ වුව ද ඔවුන්ගේ අලෙවිකරණයේ සාර්ථකත්වය රඳා පවතින්නේ ස්ථානයේ හැඩතල, සරල බව, පිරිසිදුකම හා නිර්ව්‍යාජ සංග්‍රහශීලී ස්වරූපය මත බව නම් පැහැදිලි වේ.

අවම අයෝජනයක් හා ස්වයං තෘප්තිය

බොහෝ විට අවම ආයෝජනයකින් ව්‍යාපාරය ඇරඹිමට හැකිවීම, වීදි ආහාර වෙළෙඳුන්හට වාසිදායක වටපිටාවක් නිර්මාණය කරයි. එමෙන්ම වැඩ කරන කාල වේලාවන් ස්වකීය කැමැත්ත අනුව තෝරා බේරා ගැනීමේ නිදහස ඔවුන් සතු වේ. මෙකී ව්‍යාපාර කටයුතු කෙරෙහි සීමාවන් පැවතිය ද ස්වයං රැකියාවක නිරතවීමේ තෘප්තිය එමඟින් ඔවුන් අත්පත් කරගන්නා ප්‍රමූඛතම ප්‍රතිලාභය යි. එමෙන්ම සාපේක්ෂ වශයෙන් වීදි ආහාර වෙළෙන්දෙකුගේ  මාසික ඉපැයීම්, විධිමත් අංශයේ සේවයේ නියුතු පුද්ගලයෙකුගේ අවම වැටුප ඉක්මවා යන බව අතිශෝක්තියක් නොවේ. එහෙයින් බහුතරයක් දෙනා අර්ධකාලීනව හෝ මේ උදෙසා යොමුවීමට පෙළඹේ. එසේ වුව ද අහිතකර කාලගුණ තත්ත්වයන් යටතේ දෛනිකව ප්‍රමාණවත් ආදායමක් උපයා ගැනීමට දිගු පැය ගණනක් වැඩ කිරීමට හෝ පාරිභෝගිකයින් වෙනුවෙන් රැඳී සිටීමට මෙම වෙළෙඳ ප්‍රජාවට සිදුවනු ඇත. එහෙයින්  ඕනෑම අවස්ථාවක උදාවන අවදානම තනිකර ම ස්වශක්තියෙන් විඳ දරාගැනීමට ඔවුන්හට සිදුවේ.

නිමක් නැති පීඩා හා බලපෑම්

ඇතැම් අවස්ථාවන්හි මෙම වෙළඳ ප්‍රජාවට මාර්ග සංවර්ධන, පළාත් පාලන හා ආරක්ෂක අංශ වෙතින් යොමුකරන නියෝගවලට මෙන්ම මැරවරයන්ගේ බලපෑම් වලට නතුවීමට සිදුවන අවස්ථා ද ඇත. ඒ අනුව උපයන මුදලෙන් යම් ප්‍රතිශතයක් ස්වකීය ආරක්ෂාව හා ස්ථානය රැකගැනීම වෙනුවෙන් වැයකිරිමට සිදුවීම රහසිගත අල්ලස් දීමක් නොවේ. නිල නොලත් එවැනි අපරාධකරුවන් සමඟ කටයුතු කිරීමටද වීදි වෙළඳ ප්‍රජාවට සිදුවීම අතිශය කණගාටුදායක කරුණකි. විශේෂයෙන්ම මෙම තත්ත්වයන් හමුවේ භයංකර අත්දැකීම් වලට මුහුණ පාන්නේ එම ව්‍යාපාරික කටයුතුවල නිරතවන කාන්තාවන් හා අලුත විවාහයට ඇතුළත් වූ පවුල් බවද නොරහසකි. එකී කරුණු පසෙක තැබුව ද පොදු මහජන සේවාවන් භුක්තිවිඳීමේදී හා ලබා ගැනීමට හිමිකම් පෑමේදී ඔවුන්ගේ වෘත්තිය බොහෝවිට පහත් තත්ත්වයෙහිලා සැලකීම මෙරට සමාජයේ දැකගත හැකි දුර්ගුණයක සැබෑ ස්වරූප ඉස්මතු කරයි.

කෙසේ වුව ද මෙරට වීදි ආහාර ව්‍යාපාරයන්හි / Street Food Enterprise වැදගත්කම බොහෝ විට නොසලකා හැර ඇත්තේ එය අවිධිමත් අංශයේ කොටසක් ලෙස ඇතැමුන් සලකන බැවිනි. එදා මෙදා තුර මෙරට තුළ ක්‍රියාත්මක වූ අවිධිමත් අංශ විධිමත් කිරීමේ යෝජනා ක්‍රම සාර්ථක වූවා නම් මෙවැනි කුඩා ව්‍යවසායයන් මෙයට වඩා සිත්ගන්නා සුලු ප්‍රමිතිගත තත්වයකට පත්විය යුතු නොවේද?. මෙයින් පසක් වන්නේ කුමක්ද ? ආර්ථික සංවර්ධනයේ විෂමතාව තව දුරටත් එමගින් සංකේතවත් කරන බව නොවේ ද?. ජනගහනයේ ශීඝ්‍ර වර්ධනය මත රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික අංශයේ සේවා හා කර්මාන්ත මගින් ජනනය වන රැකියා සීමාසහිත වීම හේතුවෙන් අවිධිමත් අංශයේ වැදගත්කම අකමැත්තෙන් වුවද පිළිගැනීමට අපිට සිදු වේ. මක්නිසාද යත්, බොහෝ රටවල විධිමත් අංශයට වඩා අවිධිමත් අංශය වේගයෙන් වර්ධනය වන ආකාරය දැකගත හැකි බැවිනි.

මිල ගණන් අඩුවීමේ ප්‍රතිලාභ සැමටම

ව්‍යාපාරික සංකල්පමත හෝටල සහ ආපනශාලා සසඳන විට, ඉවුම් පිහුම් උපකරණ සහ පිරිවැය පිළිබඳ සලකා බැලීමේ දී වීදි ආහාර සපයන කුඩා කඩ ආශ්‍රිත, නිෂ්පාදිත ආහාර ද්‍රව්‍ය මිල ගණන් සාපේක්ෂව අඩු වේ. නිවසේ පිසින ආහාර සඳහා විකල්පයක් එමගින් අපට ඉදිරිපත් කෙරේ. එමෙන්ම පිහිටි පරිසරය, ආහාර පාන වර්ගයන්හි විවිධත්වය, අලෙවිකරණ ශිල්පීය ක්‍රම සහ හිමිකාරිත්වය අනුව, වීදි ආහාර ව්‍යවසායයන් අපගේ ආශාවන් කුළු ගැන්විමට සමත් වෙයි. වෙළඳ කරත්ත, වෙළඳ කුටි හා රථ වෙත පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකිවීම පාරිභෝගිකයින් වශයෙන් අපට මහත් අස්වැසිල්ලක් උදාකරයි.

මෙවැනි වාතාවරණයක් යටතේ වීදි ආහාර මිලදී ගැනීම මධ්‍යම පාංතික කුටුම්භවලට පමණක් සීමා වී නැත. සාපේක්ෂව ඉහළ මිල ගණන් යටතේ ඇති ආහාර පරිභෝජනයට හැකියාවක් නොමැති අඩු ආදායම්ලාභී කුටුම්භ සාමාජිකයින්හට වීදි ආහාර මගින් සිය දෛනික ආහාර අවශ්‍යතා පිරිමසා ගැනීමට ලැබීම ද භාග්‍යයකි. විශේෂයෙන්ම අවම දෛනික වේතනයක් ලබන බොහෝ දෙනෙකු මෙම වීදි ආහාර මත යැපීමද පැහැදිලිවම දැකගත හැකි වේ. එමෙන්ම සමහර ප්‍රදේශයන්හි පාසල් සිසුන් දවසේ පළමු ආහාර වේල ලබා ගන්නේද, ඇතැම් විශ්වවිද්‍යාල සිසුන් උදැසන හා රාත්‍රී ආහාර වේල ලබා ගන්නේද වීදි ආහාර වෙළෙන්දන් වෙතින් බව අසන්නට දකින්නට ලැබේ.

කෙසේ වුව ද සමහර අපවිත්‍ර වීදි ආහාර පරිභෝජනය හේතුවෙන් පාරිභෝගිකයින් නොයෙකුත් රෝග වලට ගොදුරු වූ අවස්ථා විටින් විට වාර්තා වේ. එහෙත් මෙම කරුණු වීදි ආහාර සඳහා පමණක් වූ ගැටලුවක් නොවන බව සැලකිල්ලට ගත යුතුය. එසේ වුවත් වීදි ආහාර පාන අනුභව කරන පාරිභෝගිකයින්ගේ ස්වස්ථාව හා සනීපාරක්ෂාව පිළිබඳව එල්ලවන චෝදනා නොසලකා හැරිය නොහැකි ය. මක්නිසාද යත්, වීදි ආහාර සකස්කර අලෙවි කරන ස්ථානයන්හි ස්වස්ථාව එම ආහාර නිෂ්පාදනයන්හි ආරක්ෂාවට සැලකිය යුතු ලෙස බලපාන හෙයිනි.

මේ ගැන අවධානය යොමු කළ යුතුයි

විශේෂයෙන්ම ආහාර පාන නිෂ්පාදනය කිරිමට භාවිත කරන ජල සැපයුම හෝ ඒ වෙත ප්‍රවේශ වීමේදී ජලයේ ගුණාත්මකභාවය ඉතා වැදගත් වේ. ආරක්ෂිත ජල සැපයුමක් සඳහා ප්‍රවේශය ආහාර සුරක්ෂිතතාව කෙරෙහි සෘජුව ම බලපාන බව විදි ආහාර වෙළඳ ප්‍රජාව වටහාගත යුතු වේ. එමෙන්ම එම ආහාර පාන සකසන බඳුන්වල පිරිසිදුබව හා පිසීමට භාවිත කරන තෙල්වල ගුණාත්මක බව කෙරෙහි ද, විශේෂ අවධානය යොමු කළ යුතු වේ. එමෙන් ම වීදි ආහාර සැකසීමේදී කෘත්‍රිම ආහාර ආකලන / Food Additives භාවිත නො කරන්නේනම් මෙකී තත්වයන්ගෙන් බොහෝ දුරට බැහැරවීමට හැකිවනු ඇත. ඒ වෙනුවට හැකිතාක් ගම්මිරිස්, කුරුඳු, රම්පේ, කරපිංචා, කොත්තමල්ලි, සූදුරු, උළුහාල්, මාදුරු, කහ, සුදුළුනු, රතු ළූනු, වැනි ස්වාභාවික රසකාරක ද්‍රව්‍ය සංයෝග පමණක් ආහාර රස ගැන්වීමට භාවිත කිරීම වඩා යෝග්‍ය බව පෙන්වා දියහැකි වේ. ඉන් බැහැරව දුර්වල සනීපාරක්ෂාව පිළිබඳව උද්ගතවන මෙවැනි ගැටළු හා අවදානම් තත්වයන් වළකාගත හැක්කේ තමන් දන්නා හඳුනන නිෂ්පාදකයින්ගෙන් හා සැපයුම්කරුවන්ගෙන් අදාල අමුද්‍රව්‍ය දෘෂ්‍ය ලෙස තොරා ගැනීමෙන් පමණි.

වීදි ආහාරවල ආහාර දූෂණය නොවැළැක්විය හැකි බවට වැරදි උපකල්පනයක් ඇත. පෝෂණය සහ සනීපාරක්ෂාව පිළිබඳ පුහුණුව තුළින් වැඩි දියුණුකළ භාවිතයන් සමඟ ගනුදෙනුකරුවන්හට වීදි ආහාර පිළිගැන්වීමට ඔවුන් පෙළඹවීම  බලධරයින්ගේ යුතුකම හා වගකීම බව සිතා කටයුතු කළ යුතුවේ. එමෙන්ම  වීදි ආහාර පාන වෙළෙන්දන් සඳහා කිසියම් නියාමනයක් ස්ථාපිත කිරීමට පෙර, පළාත් පාලන ආයතන වීදි ආහාර ව්‍යවසායකත්යන්හි වැදගත්කම හඳුනා ගත යුතුවේ. ඒ අනුව පෝෂ්‍යදායී, සාම්ප්‍රදායික ආහාර නිෂ්පාදනය කිරීමට දිරිමත් කිරීම සහ පහසුකම් ඇතිකිරීම ඔස්සේ ආරක්ෂිත ආහාර පාන සකසා අලෙවි කිරීම සඳහා නීති රීති බලාත්මක කිරීම සාධාරණ උත්සාහයක් වනු ඇත. එහෙත් එය එම ව්‍යාපාර අඩපණකරන ක්‍රියා පිළිවෙතක් නොවිය යුතුයි.

සක්‍රීය සම්බන්ධීකරණයක් නෑ

එමෙන්ම මෙරට වීදි ආහාර වෙළඳ ප්‍රජාව කිසිදු ආකාරයකින් සක්‍රීය ලෙසින් සම්බන්ධීකරණය කිරීමක් හෝ විද්‍යාමාන නොවේ. එකී ව්‍යවසායයන් දිගු කාලීනව නියාමනයකට නොගැනෙන නිසා එයට එරෙහිවන එල්ලකරන විරෝධතා පාඨ රැසකි. නාගරික මෙන්ම ප්‍රාදේශීය මංමාවත් අලංකරණයට බාධාවක්, රථවාහන ධාවනයට බාධාවක්, ප්‍රභූ ආරක්ෂාවට තර්ජනයක්, ප්‍රජා සෞඛ්‍යය රෙගුලාසි උල්ලංඝණය කරන ව්‍යාපාර ලෙස සැලකීම හා ඇතැම් ස්ථාන මත්ද්‍රව්‍ය බෙදාහරින තිප්පොලවල් බව පැවසීම, එයට නිදසුන් වෙති. ඇතැම් අවස්ථාවන්හි මෙම කරුණු සත්‍ය විය හැකි ය.

එසේ වුවත් රජයේ බලධාරීන් හා පළාත් පාලන ආයතනයන්හි නිලධාරීන් සමඟ එක්ව ප්‍රජා සංවිධානවලට එවැනි අහිතකර ස්වරූපයන් බැහැර කරලීමට ප්‍රාදේශීය මෙන්ම ජාතික වශයෙන් ගතහැකි මෙහෙවර ඉතා පුළුල්වේ. ඒ උදෙසා පාරිභෝගිකයින් වෙත මෙන්ම වීදි ආහාර පාන සපයන ව්‍යවසායකයින්හට උපදේශන සේවා සැපයීමට සමාජ මාධ්‍ය යොදා ගැනීමට පුළුල් අවකාශයක් පවතී යි. මාර්ගස්ථව තෝරාගත් උපදේශාත්මක පුවරු ස්ථාපිත කළ හැකි වේ. වීදි ආහාර කඩ ආශ්‍රිත ස්වස්ථාව හා සනීපාරක්ෂාව පිළිබඳව එම ව්‍යාපාරයන්හි නිරතවන්නන් ළඟටම ගොස් සුහඳශීලීව කරුණු ඉදිරිපත් කිරීම ඔස්සේ බොහෝ ගැටළු වැළැක්වීමට පහසුවෙන් පියවර ගැනීමට හැකියාව පවතී. එමෙන්ම සෞඛ්‍ය සම්පන්න ලෙස වීදි ආහාර සැකසීම පිළිබඳව එකී ප්‍රජාව දැනුවත් කිරීම උදෙසා සක්‍රියව මැදිහත්වීම සෞඛ්‍ය අමාත්‍යාංශයේ අදාළ අංශයන්හි වැදගත් මෙහෙවරක් බව අවධාරණය කරමු. එයට සමගාමීයව මේ උදෙසා පළාත් පාලන ආයතන හා මාර්ග සංවර්ධන අධිකාරියේද, පූජා නගර සංවර්ධන ව්‍යාපෘති හා පුරා විද්‍යා  දෙපාර්තමේන්තු නිලධාරීන්ගේ සෞම්‍ය දායකත්ව ලබා දීම ද වැදගත්වනු ඇත.

මෙම කරුණු සැලකිල්ලට ගෙන දේශීය  ආහාර වර්ග ප්‍රචලිත කරමින්, සෞඛ්‍යාරක්ෂිතව ගුණාත්මක ලෙස ආහාර පිළියෙල කිරීමට අවශ්‍ය තාක්ෂණික දැනුම සහ මගපෙන්වීම උදෙසා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුවේ ව්‍යාප්ති අංශයට කුළුපග දායකත්වයක් ඔවුන් වෙත ලබා දීමට ක්‍රියා කිරීම කාලීන අවශ්‍යතාවයක් බව පෙන්වා දෙමි. ඒ ඔස්සේ වීදි ආහාර වෙළඳ කුටි නිසි ප්‍රමිතියට ඔසවා තැබීමට ක්‍රියාකල හැකි වේ. ඉන් ඔබ්බට ගොස් මෙහිදී මෙවැනි ස්ථාන නිරීක්ෂණය කර අවශ්‍ය  වැඩිදියුණු කිරීම් හෝ වෙනස්කම් සිදුකිරීමට උපදෙස් දීමත්, ඊට සමගාමීව ඒවා ශ්‍රේණිගත කිරීමකට ලක්කරමින් විධිමත් ක්‍රමවේදයක් යටතේ ඔවුන් ඇගයීමටත් කටයුතු කිරීම යුගයේ අවශ්‍යතාවයක් බව පෙන්වා දෙමි.

රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික අංශයේ අතහිත

මෙවැනි කුඩා ව්‍යවසායයන් උදෙසා රාජ්‍ය හා පෞද්ගලික බැංකු ‍‍වෙතින් අතහිත ලබාදීමට කටයුතු කරන්නේනම් එය වීදි වෙළඳාම ඇරඹීමට හා ආරම්භකර පවත්වා ගෙන යන ව්‍යාපාර වැඩිදියුණු කිරීම සඳහා මහත් රුකුලක් වනු ඇත. ඒ අනුව අවම පොළී අනුපාතයක් යටතේ ණය මුදල් සම්පාදනය කිරීම, ණය වාරික අත්පත්කර ගැනීමේදී සහන කාල සීමාවක් ලබාදීම හා සතිපතා ආපසු ගෙවීමේ නව ක්‍රමවේදයක් උදාකරදීම ඔස්සේ ඔවුන්ගේ ව්‍යායාමය සාර්ථක කිරීමට බැංකු පද්ධතියට දායකවිය හැකිය. ඒ උදෙසා මාර්ග සංවර්ධන අධිකාරිය මඟින් මෙම ප්‍රජාව වෙත තාවකාලික ස්ථානීය බලපත්‍රයක් නිකුත් කිරීම හා මාර්ග අසබඬ වීදි ආහාර අලෙවිසැල් තැනිය යුතු ස්ථාන නිශ්චය කිරීම වැනි සාධනීය ප්‍රගතිශීලී ව්‍යායාමයක නිරතවීමට හැකියාව තිබේ.

එමෙන්ම මේ උදෙසා යම් ප්‍රතිපත්ති සහ රෙගුලාසි ස්ථාපිත කිරීමේ දී පාරිභෝගික අවශ්‍යතා හා වීදි ආහාර වෙළඳ ප්‍රජාවගේ අභිමතාර්ථ සැලකිල්ලට බඳුන් කිරීම ඉතා වැදගත් වනු ඇත. එලෙසින් ගොඩනගන ප්‍රතිපත්ති, ස්වයං රැකියාවන්හි නිරතවන හා නිරතවිමට  අදහස් කරන පුද්ගලයින් දිරිමත් කිරීමට හැකිවිය යුතු වේ. අනෙක් අතට අඩු ආදායම්ලාභීන්ගේ ආර්ථිකය සවිබල ගැන්වීමට සහ පෝෂණීය ගුණයෙන් ඉහළ දේශීය ආහාර පාන ජනතාව අතර ප්‍රචලිත කිරීමට  එකී ප්‍රතිපත්ති ඔස්සේ සිදුවිය යුතු යි. ඒවා බලාත්මක විය යුත්තේ නව ව්‍යවසායකත්ව බිහිකිරීමට මංපෙත් විවර විවරවන ආකාරයෙනි. ඒ ඔස්සේ වීදි ආහාර පාන සපයන ප්‍රජාවගේ ජීවන තත්වය වැඩිදියුණු කරගැනීමට නව මංපෙත් විවරකර දිය හැකි වේ.

මෙම ලිපිය හෙක්ටර් කොබ්බෑකඩුව ගොවිකටයුතු පර්යේෂණ හා පුහුණුකිරීමේ ආයතනය / HARTI විසින්  DevPro Guarantee Limited හි මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන මත ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන ‘ක්ෂුද්‍ර, කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ කාන්තා ව්‍යවසායකයින් අතර ධාරිතාව ගොඩනැගීම සහ ජාලකරණය හරහා ව්‍යාපාරික අවස්ථා සහ කර්මාන්ත සම්බන්ධතා ප්‍රවර්ධනය කිරීම’ නම් වැඩසටහන මඟින් ‘ ලබා දෙන ලද ලිපියකි.

එම්. එම්. පාලිත මහින්ද මුණසිංහ

(සටහන: මෙම ලේඛකයා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව යටතේ වසර 30 ක් ගොවිපල් යාන්ත්‍රික උපදේශකවරයෙකු ලෙස  සේවයකර තිබේ. එසේම පෞද්ගලික අංශයේ ආහාර සැකසුම් නිෂ්පාදන ආයතනයක තත්ත්ව පාලන කළමණාකරුවකු වශයෙන් ද සේවය කර ඇත. වසර 2005 සිට 2020 දක්වා ජාතික අධ්‍යාපන ආයතනයේ, තාක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ (කෘෂිකර්ම)  සහ වසර 2000 සිට 2021  දක්වා ඇක්වයිනාස් විශ්ව විද්‍යාල ආයතනයේ වැවිලි කළමණාකරන පීඨයේ සම්පත්දායකයෙකු ලෙස ද කටයුතු කර ඇත. වසර 2016 සිට මේ දක්වා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ කෘෂිකර්ම හා පරිසර ඒකකයේ සම්පත්දායකයෙකු ලෙස කටයුතු කරනු ලැබේ. චින මහජන සමූහාණ්ඩුවේ ආධාරමත අවස්ථා දෙකකදී ද  ජපාන තාක්ෂණික ශිෂ්‍යත්ව වැඩසටහන යටතේ අවස්ථා දෙකකදී ද වැඩිදුර අධ්‍යාපනය ලබා ගෙන ඇත.)

ජ්‍ය හා පෞද්ගලික අංශය තුළ රැකියාවක නිරතවීමට අවස්ථාව අහිමි වූ හෝ අකමැති බහුතරයක් කුමන හෝ ස්වයං රැකියාවක නිරතවීම අපේක්‍ෂා කරති. ස්වයං රැකියා සඳහා අද අන් කවරදාකටවත් වඩා හොද ආකර්ෂණීය ඉඩ ප්‍රස්ථා බිහිවී ඇත. එදා ලෑලිකඩ, පෙට්ටි කඩ හා පා පැදි වෙනුවට කුඩා ලොරි හෝ දර්ශනීය ලෙස සකසාගත් ත්‍රී රෝද රථ ඇසුරෙන් විවිධ තරා තිරමේ අය අලෙවි කටයුතු වල නිරතවන ආකාරය අපට දැකගත හැකිය.

මේ හේතුව මත ඔවුන් අරඹයා කෘෂි බෝග ඇසුරෙන් නිපදවන ආහාර සැපයීමට සැපයුම්කරුවන්ද බිහිවෙමින් සිටිති. මොවූහු බොහෝවිට සුළු පරිමාණ (Small-Scale) නිෂ්පාදකයෝ වෙති. කෘෂි බෝග ඇසුරුකරගත් බහුවිධි ආහාර නිෂ්පාදන ව්‍යවසායකයින් (Agri-Base Food Product Entrepreneurs) හට වෙළදපොළට අවතීර්ණවීමේදී නිරතුරුවම විවිධ ගැටලු වලට මුහුණ පෑමට සිදූවේ. සාමාන්‍යයෙන් බහුතරයක් වූ මෙම පිරිස ස්වකීය ව්‍යාපාරය පවත්වාගෙන යාමේදී සාපේක්‍ෂ වශයෙන් මූල්‍යමය ගැටලු මත අසරණභාවයට පත්වීම දැකිය හැකිය. එහෙයින් නිෂ්පාදන කාර්යයන් සඳහා ආයෝජනය කරනුයේ සුළු මුදලකි. එහි අවසාන ප්‍රතිඵලය වන්නේ පහළ මට්ටමේ නිෂ්පාදකත්වයක් (Low productivity) සමඟ වූ අඩු නිෂ්පාදන (Low production) යයි.

කෘෂි බෝග ඇසුරුකරගත් විවිධ ආහාර නිෂ්පාදනයේ නිරත වන සුළු පරිමාණ ව්‍යවසායකයින් බහුතරයක් ස්ථාපනයවී ඇත්තේ නාගරික ප්‍රදේශ වලින් බැහැර වූව ද ඔවුන්ගේ අභිලාශය නාගරික වෙළදපොළ වෙත ප්‍රවිශ්ඨවීම තුළින් සිය නිෂ්පාදන අලෙවිකර  . ඇතැම් සුළු පිරිසක් ප්‍රසිද්ධ සිද්ධස්ථාන හෝ කාලීනව සංචාරකයින් සැරිසරන ප්‍රදේශ සිය අලෙවි කලාප ලෙස තෝරා ගෙන ඇති ආකාරය ද හඳුනාගත හැකිය. එයට ප්‍රබල හේතු කාරකය වී ඇත්තේ සිය කර්මාන්තය උදෙසා පහසුවෙන් කෘෂි බෝග අස්වනු මිලදී ගැනීමට ඇති හැකියාවයි. එයම පාදක කරගෙන ගූණාත්මය පසෙකලා ප්‍රමාණාත්මකව අපිරිසිදු අස්වනු ඔවුන් වෙත සැපයීම සඳහා ගොවීන් පෙළඹෙන අතර ඒ උදෙසා අඩු ලන්සු වටිනාකමක් තීරණය කිරීමට ගැණුම් ව්‍යවසායකයින් යොමුවන හෙයින් කණගාටුදායක චක්‍රිය ක්‍රියාදාමක් ඔවුන් වටා ගොඩනැගීම නොවැළැක්විය හැකි වේ.

එසේම කෘෂි යෙදවුම් ණය පදනම මත සපයා බෝග නිෂ්පාදන ප්‍රතිරැස්කිරීමේ දී ඒ සඳහා පහළ අගයන් තීරණය කර මිලදී ගැනීම මත කෘෂි බෝග නිෂ්පාදකයින්, සීමාකාරී සාධක තුළ රඳවා තබා ගැනීම නිසා බාහිර ගැණුම්කරුවන් හට එකී නිෂ්පාදන මිල දී ගැනීමට ඇති ඉඩකඩ අහුරා තිබීමද මේ සඳහා බලපා ඇත. මෙයට හේතු කාරකව ඇත්තේ තවමත් ඈත ගම්දනව් වල කෘෂි බෝග නිෂ්පාදකයින් වෙත වෙළඳපොළ විභවය හෝ පාරිභෝගික ඉල්ලීම් විචල්‍යවන ආකාරය පිළිබද වැටහීමක් හෝ ඒ පිළිබඳව අදාළ තොරතුරු සබෑ ලෙස සන්නිවේදනය වීම දූර්වල මට්ටමක පැවතීම යි. ඒ උදෙසා බලපා ඇති අනෙක් ප්‍රබල හේතු සාධකයක් වී ඇත්තේ නිෂ්පාදනයන් හඳූනාගත් එක් පුද්ගලයෙකුට පමණක් තොග වශයෙන් අලෙවි කිරීමට ගොවීන් කටයුතු කිරීම වේ. මෙකී හේතුකාරක මත සුළු පරිමාණ ආහාර සැකසුම්කරුවන් තම නිෂ්පාදන සඳහා අවශ්‍ය යෙදවුමි ම්ලදී සපයා ගැනීමට විශාල වියපැහැදමක් දැරිය යුතු වේ.

අනෙක් අතට කෘෂි බෝග නිෂ්පාදකයින් මේ උදෙසා පෙළඹී ඇත්තේ මක්නිසා ද යන්න විමසා බැලීම අපගේ යුතුකම විය යුතුය. ඈත ගම්දනව් වල පහළ මට්ටමේ යටිතල පහසුකම් මත වූ දූර්වල ප්‍රවාහන පද්ධති (Poor Transport Infrastructure) යටතේ නිෂ්පාදනය කරනු ලබන කෘෂි අස්වනු සඳහා ආර්ථික වටිනාකමක් නො ලැබෙනු ඇත. බහුතරයක් වූ නිෂ්පාදන ප්‍රදේශ සෘජුව ම ප්‍රසිද්ධ වෙළඳපොළ හෝ අලෙවි මධ්‍යස්ථාන සමග සෘජු ලෙස සම්බන්ධ නොවන හෙයින් මෙම තත්ත්වය තවත් තීව්‍රර වී ඇත.

දේශගුණ විපර්යාස (Climate change) සුළු පරිමාණ කෘෂි නිෂ්පාදකයන් කෙරෙහි දැඩි බලපෑමක් එල්ල කිරීම හේතුවෙන් ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදකත්වය අවම හෝ ශූන්‍ය කිරීම කෙරෙහි මෙන්ම හා ස්වකීය ආත්ම අභිලාශයන් පහත හෙළීමට ද හේතුකාරක වනු ඇත. විශේෂයෙන්ම වර්ෂාපතනය මත ක්‍ෂේත්‍ර කටයුතු වල නිරතවීම හා වැව් හා ජලාශයන්හි  ජල පරිමාවන් නොසලකා වගා වපසරිය නිගමනය කිරීම මෙම තත්වයන් තව තවත් තීව්‍රර කිරීමට සමත්වී ඇත.

කෘෂි බෝග මත ආහාර ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදන සැකසීමේ කර්මාන්තයන්හි නිරත බහුතරයක් වූ සුළු පරිමාණ ව්‍යවසායකයින් සෘජුව ම සුළු පරිමාණ සැපයුම්කරුවන් කෙරෙහි වූ බලාපොරොත්තු ඉවතලන්නේ ඔවුන්ගේ සැපයුම් ක්‍රමවේදය වරින්වර අසාර්ථකවන හෙයිනි. එහෙයින් මේ සඳහා වඩා සාර්ථක පිළියම වන්නේ සුළු පරිමාණ බෝග නිෂ්පාදක ගොවීන්ගේ අස්වනු එක්රැස්කර අඛණ්ඩව හඳූනාගත් ව්‍යවසායකයින් වෙත සැපයීම සඳහා හොඳ සංවිධානාත්මක සැපයුම් ක්‍රමවේදයක්   (විශේෂිත ආර්ථික මධ්‍යස්ථාන වලින් බැහැරවූ) ගොවීන් විසින්ම පිහිටුවා ගැනීම යි. එසේම ඒ සඳහා දිගු කාලීන අනෝන්‍ය අවබෝධතා ගිවිසුම් ඇතිකර ගැනීම දෙපාර්ශ්වය අතර හොඳ ශක්තිමත් බැඳීමක් ගොඩනඟා ගැනීමට හේතුකාරක වනු ඇත.

කෘෂි තාක්ක්‍ෂණික තොරතුරු (Information of Agro-technology), අලෙවිකිරීමේ විනිවිදභාවය (Transparency of Sales) හා ගණනය කිරීමට ඇති හැකියාව (Accountability) මෙම ක්‍රමවේදයේ ප්‍රධාන සාධක වනු ඇත. ගැනුම්කරුවන්. අලෙවිකරුවන්. සැකසුම්කරුවන් හා නිපැයුම්කරුවන් අතර පුළුල් වේදිකාවක් ජාතික මට්ටමිින් ගොඩනැඟීම සුළු පරිමාණ කෘෂි ව්‍යාපාර සංවර්ධනය කිරීමෙහිලා විශාල පිටුබලයක් වනු ඇත. අනෙක් අතට ආහාර සැකසුම් කර්මාන්ත සඳහා අවශ්‍ය තරම් කෘෂි නිෂ්පාදන මෙරට තුළ නිෂ්පාදනය නොකිරීම ද එම ක්‍ෂේත්‍රයේ සංවර්ධනයට බාධා පැමිණවීමට එක් හේතු සාධකයකි. සුළු පරිමාණ කෘෂි නිෂ්පාදකයින් විසිරී සිටීම හා ඔවුන්ගේ නිෂ්පාදනයන් ද පහළ පරිමාවක පැවතීම මෙම තත්ත්වය වඩාත් බැරූරුම් කිරීමට හේතු සාධක වී ඇත. ප්‍රාදේශීය විශේෂතා පදනම් කර ගෙන ඉතා හොඳින් සංවිධානාත්මකව වාණිජ මට්ටමින් ගොවිතැන් කිරීමට ගොවීන් යොමු වන්නේ නම් දෙපාර්ශ්චයේම ආර්ථිකය පුළුළ් පරාසයකට විහිදී ශක්තිමත් වීමට එයම හේතු කාරක වනු ඇත. ඒ තුළින් ඉහත දූෂ්කරතා යම්තරමකට හෝ ජයගත හැකි වේ.

එසේ නොවුනහොත් වෙළදපොළ අවශ්‍යතාවයන් හා පාරිභෝගික ඉල්ලුම පිළිබදව අනවබෝධය හේතුවෙන් බොහෝ කෘෂි නිෂ්පාදන අලෙවිකර ගත නො හැකි වන අතරම අතිරික්ත නිෂ්පාදනයන් අකමැත්තෙන් හා අවේගශීලීව විනාශ කර දැමීම කෙරෙහි යොමු වීමට ගොවීනට සිදූවනු ඇත. මෙම ප්‍රවණතාවයන් අවම කර ගැනීම සඳහා දේශපාලන ගැත්තන් නොවී ගොවීන් සංවිධානශීලී නිර්මාපකයින් බවට පත්විය යුතු වේ. සුළු පරිමාණ සැකසුම්කරුවන් තම ආසන්නත ම කෘෂි බෝග නිෂ්පාදකයින්ගේම නිපැයුම් මිල දී ගැනීම කෙරෙහි උත්සුකවිය යුතු අතර ඒ සඳහා ඔවුන් තුළ විශ්වාශයක් ද ජනිත කළ යුතුවේ. ඒ උදෙසා වෙළදපොළ තුළ දැනට පවතින හා අනාගත ප්‍රවණතා පිළිබඳව අනෝන්‍ය අවබොධයක් ගොඩනඟා ගැනීමට හා තොරතුරු හුවමාරු කර ගැනීම කෙරෙහි ඔවුන් යොමුවිය යුතුම ය.

රාජ්‍ය අංශයේ විවිධ ආයතන රැසක් කෘෂිකර්මාන්තය, කෘෂි නිෂ්පාදන සැකසීම හා නව ව්‍යවසායකත්ව හඳුන්වාදීම සදහා ස්ථාපිත කර තිබුණ ද නාගරික ප්‍රදේශවලින් බැහැර වූ පුද්ගලයින් හට එවැනි ආයතන වෙතම පැමිණ අදාළ පුහුණුවීම් සදහා ඇති හැකියාව සීමා සහිත වේ. එහෙයින් මේ සඳහා දැනටමත් වෙළදපොළ වෙත අවතීර්ණවී ඇති පෞද්ගලික අංශයේ ව්‍යවසායකයින් හා පුළුල් පදනමක පිහිටා නව ව්‍යවසායකයින් හට මාර්ගෝපදේශකත්වය ලබාදීම සදහා ඉඩ ප්‍රස්ථා විවර කරදීමට කාලය එළඹ ඇත. සැබෑ ජාතික හැඟීමකින් කටයුතු කිරීමට බොහෝ නිලධාරීන් නොපෙළඹීමට යල්පීනූ විවිධ රෙගුලාසි හා අණ පනත් බලපා ඇතැයි අනුමාන කළ හැකිය.

බොහෝ අවස්ථාවන්හි දී කෘෂි බෝග මත පදනම්වූ සුළු පරිමාණ සැකසුම් කර්මාන්ත ස්ථාපනය සඳහා අදාළ දැනුම තිබුණ ද ඒ උදෙසා අවශ්‍ය යන්ත්‍ර සූත්‍ර මෙරට තුළින් සපයා ගැනීමට නො හැකි අවස්ථා විරල නොවේ. එවන් අවස්ථාවන්හි දී ආසන්නතම විදේශ වෙළඳ පොළ වෙත ප්‍රවිශ්ඨව මිල දී ගත හැකි වුව ද ආනයන බදු වර්ග හා ප්‍රවාහන වියපැහැදම ඉහළ මට්ටමක පැවතීම නව ව්‍යවසායකයින් අධෛර්යමත් කිරීමට බලපා ඇත. එමෙන්ම සුළු පරිමාණ කෘෂි ආහාර සැකසුම් ඒකක ස්ථාපනයකර ගැනීමට අදාළ වූ පහසුකම් සම්පාදනය සඳහා අරමුදල් සපයා ගැනීමට අසීරුවීම ඒ සඳහා උනන්දූවක් ඇති පුද්ගලයින්ගේ අභිලාශයන් හීන කිරීමට ඉවහල්ව න ප්‍රබල සාධකයකි. එහෙයින් කෘෂි බෝග ආශ්‍රීත ආහාර නිෂ්පාදන සැකසීමේ කර්මාන්ත ස්ථාපනය කර ගැනීම උදෙසා ම අරමුදල් සම්පාදනය කරනු ලබන මූල්‍ය ආයතන (වාණිජ බැංකු නොවන) රජය විසින් පිහිටුවීමට කටයුතු කිරීම මෙම ක්‍ෂේත්‍රයේ ප්‍රගමනයකට හේතුකාරක වනු ඇත.

යම් යම් වකවානු වලදී රජයයන් විසින් සහනාධාර ක්‍රියාත්මක කරනුයේ තෝරාගත් බෝග සඳහා වුව ද එය සෑම බෝගයකට ම අදාළ වන පරිදි එහි වගා වපසරිය පිළිබඳව සලකා බලා ඒ සඳහා සමානුපාතික සහනාධාර ක්‍රමයක් (ඉතා උසස් රෝපණ ද්‍රව්‍ය සපයාදීම, පොහොර සම්පාදනය හෝ නිෂ්පාදන මිලදී ගැනීම) ක්‍රියාත්මක කිරීම කාලෝචිත වේ. එසේ ම කාලීනව කෘෂි බෝග නිෂ්පාදන පිළිබඳව සත්‍යවාදී වූ ද නිරවද්‍යවූ ද ඇස්තමේන්තු සකසා එළිදරව් කිරීම විශ්වාසවන්ත නිෂ්පාදනයක් කෙරෙහි වූ හොඳ විභවයක් ගොඩනැඟීමට හේතු සාධක වන අතර එය කෘෂි ආර්ථිකය සැලසුම්කරණය ඉහළ ම ක්‍ෂේත්‍රයන්හි නිරත රාජ්‍ය නිලධාරීන්ට වඩාත් යෝග්‍ය කාලීන වූ කෘෂිකාර්මික ප්‍රතිපත්ති සැලසුම්කිරීමට මෙන්ම නිෂ්පාදන කටයුතුවල නිරතවන ගොවීන්ට ඒ අනුව නිෂ්පාදන ඉලක්ක තෝරා ගැනීම සදහා ද ඉතා වැදගත් හේතු සාධකයක් වනු ඇත.

මෙම ලිපිය හෙක්ටර් කොබ්බෑකඩුව ගොවිකටයුතු පර්යේෂණ හා පුහුණුකිරීමේ ආයතනය / HARTI විසින්  DevPro Guarantee Limited හි මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන මත ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන ‘ක්ෂුද්‍ර, කුඩා හා මධ්‍ය පරිමාණ කාන්තා ව්‍යවසායකයින් අතර ධාරිතාව ගොඩනැගීම සහ ජාලකරණය හරහා ව්‍යාපාරික අවස්ථා සහ කර්මාන්ත සම්බන්ධතා ප්‍රවර්ධනය කිරීම’ නම් වැඩසටහන මඟින් ‘ ලබා දෙන ලද ලිපියකි.

එම්. එම්. පාලිත මහින්ද මුණසිංහ

 ලේඛකයා කෘෂිකර්ම දෙපාර්තමේන්තුව යටතේ වසර 30ක් ගොවිපල් යාන්ත්‍රික උපදේශකවරයෙකු ලෙස ද සේවයකර තිබේ. එසේම පෞද්ගලික අංශයේ ආහාර සැකසුම් නිෂ්පාදන ආයතනයක තත්ත්ව පාලන කළමණාකරුවකු වශයෙන්ද සේවය කර ඇත. වසර 2005 සිට 2020 දක්වා ජාතික අධ්‍යාපන ආයතනයේ තාක්ෂණ දෙපාර්තමේන්තුවේ (කෘෂිකර්ම)  හා වසර 2000 සිට 2021  දක්වා ඇක්වයිනාස් විශ්ව විද්‍යාල ආයතනයේ වැවිලි කළමණාකරන පීඨයේ සම්පත්දායකයෙකු ලෙස ද කටයුතු කර ඇත. වසර 2016 සිට මේ දක්වා අධ්‍යාපන අමාත්‍යාංශයේ කෘෂිකර්ම හා පරිසර ඒකකයේ සම්පත්දායකයෙකු ලෙස කටයුතු කරනු ලැබේ. චින මහජන සමූහාණ්ඩුවේ ආධාර මත අවස්ථා දෙකකදී ද  ජපාන තාක්ෂණික ශිෂ්‍යත්ව වැඩසටහන යටතේ අවස්ථා දෙකකදී ද වැඩිදුර අධ්‍යාපනය ලබා ගෙන ඇත.