බ්රිතාන්ය පාලන සමයේදී ආහාර ස්වයංපෝෂිත භාවය ලබා ගැනීම සඳහා ශ්රී ලාංකිකයන් කොස් ගස් සිටුවීමට පටන් ගත් අතර, එතැන් පටන් ඔවුන් දූපත් වැසියන්ට සාගින්නෙන් වැළකී සිටීමට උදව් කර ඇත.
මගේ අම්මා හැදී වැඩුණේ කොළඹට කිලෝමීටර් 100 ක් ඊසාන දෙසින් පිහිටි ශ්රී ලංකාවේ කුරුණගල දිස්ත්රික්කයට අයත් ගමක අට දෙනෙකුගේ නිවසකය. 1970 දශකයේ ශ්රී ලංකාවේ පැවැති දරුණු ආහාර හිගයේදී / පාලනයයේදී බොහෝ විට ඇගේ පවුලේ ආහාර වේල බවට පත් වූයේ පොල් සහ තම්බාගත් කොස්ය. ස්වාභාවික මේද සමඟ සම්මිශ්රණය වූ මෙම සරල, කාබෝහයිඩ්රේෙට්වලින් පොහොසත් Carb-rich mealආහාරය ගොවි පවුලට වියළි තැනිතලාවල දිවා රෑ වෙහෙස මහන්සි වී වැඩ කිරීමට ප්රමාණවත් ශක්තියක් ලබා දුන්නේය.
අද, සුපිරි වෙළද සැල්වෙත පොලිතින් මත දැවටූ කොස් ගෙඩි පැමිණ ඇති අතර පීසා හට් එය ඉහළින්ම අලෙවි කරයි. The London Evening Standard කොස් ගෙඩිය ලෙස හැඳින්වූයේ “නව කිම්චි, කැලේ සහ වට්ටක්කා සියල්ලම එකකට ගොනු කළ ආහාරය” යනුවෙනි.
Pinterest එය “2017 හි උණුසුම්ම ආහාර ප්රවණතාවය ‘The hottest food trend of 2017” ලෙස නම් කළ අතර වඩාත් මෑතකදී ගාඩියන් පුවත්පත එය ‘A vegan sensation” ලෙස ප්රකාශයට පත් කළේය. ඒ පිසූ කොස්වල තීරු බවට පත් කළ ඌරු මස්වලට සමාන වයනයක් දැකිය හැකි නිසාය. (පිසූ කොස් ඌරු මස් මෙන් දර්ශනය වේ)
නමුත් මගේ මව වඩාත් කැමති ආහාර වී ඇත්තේ කොස්වලින් පිස ගන්නා තවත් ආහාරයක් වන ‘කිරි කොස්ය‘.
කොස් ගස ශ්රී ලාංකිකයන්ගේ ගෞරවයට පාත්ර වී ඇති අතර, එය දිවයින ජනතාව නැවත නැවතත් සාගින්නෙන් බේරාගෙන ඇත
ඉදුණු කොස්වල (වැල හෝ වරකා) තද සුවඳට මම ඇලුම් කළෙමි. බටහිර ජනයා බොහෝ විට එය “දුර්ගන්ධය” ලෙස විස්තර කරති. නමුත් මට, (අනෙකුත් ශ්රී ලාංකිකයින්ට සහ ඉන්දියාවේ බොහෝ ප්රදේශවල සහ මැලේසියාවේ වැසි වනාන්තර අතර ජීවත් වන අයට) මෙම සෘතුමය සුවඳ ඉමහත් ප්රීතියක් ගෙන දෙයි.
කොස් ගෙඩි යනු ලොව විශාලතම ගස් වලින් නිපදවන පලතුරක් වන අතර එය ඉදුණු විට කොළ පැහැයේ සිට කහ දක්වා වර්ණය වෙනස් කරන කරල් සහිත සමක් ඇත. අපි ඉවුම් පිහුම් වලදී ඉදුණු කොස් ගෙඩියක් භාවිතා කර ඉදුණු අඹ හෝ ඇපල් ගෙඩියක් අනුභව කරනවා සේම ඉදුණු පලතුරු අමු ලෙස අනුභව කරමු. බටහිරයන් දැන් එය ආචාරධාර්මික මස් විකල්පයක් ලෙස හුවා දක්වන අතර, ශතවර්ෂ ගණනාවක් තිස්සේ මෙම නිහතමානී fruit ලය ශ්රී ලාංකිකයන් විසින් ගෞරවයට පාත්ර වී ඇත.
කොස් ගෙඩි යනු ලොව විශාලතම පලතුරක් වන අතර මේරූ ගස් සෑම වසරකම ගෙඩි පමණ 200 ක පමණ ඵලදාවක් ලබා දෙයි.
ශ්රී ලංකාව පුරා කොස් ගස නාන ගසා (“සහල් ගස”) ශ්රී ලංකාවේ ජනතාව කොස්ගස ‘බත්ගස‘ ලෙස ද හදුන්වයි.
ශ්රී ලාංකිකයන්ගේ ප්රධාන ආහාරය ‘බත්‘ වන අතර එය රටපුරා හෙක්ටයාර් ලක්ෂ 13ක පමණ වගා වපසරියකින් යුත් කුඹුරු වලින් ලබා ගනී. කුඹුරු වගාව සදහා අත්යවශ්ය විශාල ජල ප්රමාණය රටපුරා පිහිටි වැට් 30,000කට ආසන්න ප්රමාණයකින් (මේවා පූර්ව යටත් විජිත යුගයට පෙර ඉදිකිළ විස්මිත නිර්මාණවේ) සහ 19 වැනි සියවසේ ගොඩනැගූ ජලාශ මගින් ලබා ගනී.
පූර්ව යටත් විජිතය යුගයට පෙර ශ්රී ලංකාව රටේ විශාල වැව් හා වාරිමාර්ග ඇළවල් ගැන ආඩම්බර විය. නමුත් 1815 සිට බ්රිතාන්ය පාලකයින් විසින් ශ්රී ලංකාව සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් විජිතයක් බවට පත්කර ගත් පසු වී වගාව සම්පූර්ණයෙන් නොසලකා හැරි අතර වාරි පද්ධති විනාශ කර දමන ලදි. ඒ වෙනුවට බ්රිතාන්ය පාලකයින් වානිජ බෝග වගාවට ප්රමුඛතාව දුන් අතර එමගින් රටේ සමස්ත ආර්ථික – සමාජයීය හා සංස්කෘතික හර පද්ධතිය විකෘතියට ලක්විය.
සම්පූර්ණයෙන්ම යටත් විජිතවාදී වැවිලි ආර්ථිකයේ ගොදුරු බිමක් බවට පත් වූ විට මෙරට ජනතාව දැඩි ආහාර අහේනියකට මුහුණ දුන් අතර එය රට තුළ බරපතළ සමාජයීය අර්බුදයක් නිර්මාණය කළේය.
ආතර් වී දියෙස් – කොස් මාමා
1915 දී, ශ්රී ලංකාවේ නිදහස් ව්යාපාරයේ සාමාජිකයෙකු වූ ආතර් වී දියෙස් මහාතට බ්රිතාන්යයන් විසින් මරණීය දණ්ඩනය නියම කරන ලද නමුත් පසුව ඔහු සිරගෙයින් නිදහස් විය.
නිදහස ලැබීමෙන් පසු ඔහු, බ්රිතාන්ය පාලනයට එරෙහිව සටන් කිරීමට කැප වූ අතර සහල් වගාව දිගින් දිගටම අඩුවීම නිසා තම ජනතාවට අනාගතයේදී දැඩි ආහාර හිඟයකට මුහුණ දීමට සිදුවන බව තේරුම් ගත්තේය. මේ අතර රට පුරා සංචාරයේ නිරත වූ දියෙස් මහතා තවත් වැදගත් කරුණක් නිරීක්ෂණය කළේය. ඒ වතු වගාව නිසා දිගින් දිගටම සිදුවන කොස්ගස් විනාශයයි. විශේෂයෙන් මෙම තත්ත්වය මධ්ය කදුකරයේ බරපතළ ව්යසනයක් ලෙස ඔහු සැලකුවේය.
පළමුවන ලෝක සංග්රාමය හේතුවෙන් යුරෝපය පුරා ඇති වී තිබෙන භයානක ආහාර හිඟය ගැන දැන ද සංවේදී වූ ආතර් වී දියෙස් මහතා ඊට මුහුණ දීම සදහා ශ්රී ලංකාව පුරා ආහාර සුරක්ෂිතතාව සහ ස්වයංපෝෂිතභාවය ඇති කිරීමට උත්සාහ කළේය.
“එක් පුද්ගලයෙකුට වී වගාව සඳහා වැවක් තැනිය නොහැකිය. නමුත් ඔහුට කොස් ගස් සිටුවිය හැකිය‘ ආතර් වී ඩයස් කීවේය. ‘කොස් සහල්වලට සමාන වන අතර එය ශ්රී ලංකාවේ සාගින්න තුරන් කරනු ඇත.” ඔහු කොස් වගාව ප්රවර්ධනය කරන ප්රචාරක ව්යාපාරය එසේ දියත් කළේය.
අද, ශ්රී ලංකාවේ සෑම තැනකම කොස් ගස් ඇති අතර එය ප්රදේශවාසීන්ට ප්රෝටීන් ප්රභවයක් වේ
කොස් ගස් මිලියනයක් ශ්රී ලංකාව පුරා සිටුවීමේ අභිලාෂකාමී ඉලක්කය ආතර් වී දියෙස් මහතා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලදී.
වැවිලිකරුවෙකු වන ඔහු මැලේසියාවෙන් කොස් ගෙඩි ආනයනය කර ප්රරෝහණය සඳහා සෞඛ්ය සම්පන්න බීජ රැස් කළේය. රටේ දුර ඈත පළාත්වල ජනතාවට කොස් බීජ ඇට සහ පැළ ලබාදීම සදහා ඔහු ගමින් ගමට ගියේය. ඒවා තැපැල් කළේය.කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, ඔහුගේ ව්යාපාරය රට පුරා සාර්ථක කොස් ගෙවතු වගාවකට මග පෑදූ අතර ඔහුට ‘කොස් මාමා‘ නොහොත් ජැක් මාමාගේ වීරෝදාර අන්වර්ථ නාමය ලැබුණි .
කොස් ගෙඩිය ශ්රී ලංකාවේ ‘සාගින්නෙන් පෙළෙන පලතුර’ ලෙසද හැඳින්විණි
අද, ආතර් වී දියෙස් මහතා ජාතික වීරයෙකු ලෙස සලකනු ලබන අතර, බොහෝ ශ්රී ලාංකික දරුවන් මෙන්, මම මුලින්ම ඔහු ගැන ඉගෙන ගත්තේ පාසල් පෙළපොතක ය. ඔහුගේ කොස් ගෙඩි ව්යාපාරය දෙවන ලෝක සංග්රාමයේදී ශ්රී ලංකාවේ ආහාර සුරක්ෂිතතාව ඇති කිරීමට ඉවහල් වූ අතර අසල පිහිටි බෙංගාලය හා වියට්නාම වැනි රටවල් 1940 ගණන් වලදී දරුණු සාගතයකට මුහුණ දුන්නේය. නමුත් කොස් ගස නිසා ලංකාවේ ග්රාමීය ජනතාවගේ ආහාර වේල සුරක්ෂිත වූවේය.
1970 ගණන්වලදී කොස් ගෙඩිය ශ්රී ලංකාවේ “සාගින්නෙන් නිවන පලතුර” ලෙසද හැඳින්වූ බව වාර්තා වේ.
1970 ගණන්වල නියඟය සහ ආහාර හිඟය යන දෙකේ එකතුවක් ශ්රී ලංකාව බිඳවැටීමේ අද්දරට තල්ලු කළේය. 1974 නිව් යෝර්ක් ටයිම්ස් ලිපියක් උපුටා දක්වමින් ශ්රී ලංකාවේ එවකට අගමැති සිරිමාවෝ බණ්ඩාරනායක මහත්මිය සඳහන් කළේ දරුණු ආර්ථික තත්ත්වය “අපෙන් හුස්ම මිරිකී ඇත – අපි එය ජය ගැනීමට අභීතව සටන් කරනවා” යනුවෙනි.
එහෙත් 1900 ගණන්වල මුල් භාගයේ ආතර් වී දියෙස් මහතාගේ ‘කොස් වගා කිරීමේ දැවැන්ත ව්යාපාරයට‘ ස්තූතිවන්ත වන්නට 1970 දශකය වන විට රට පුරා ගෙවතුවල කොස්ගස් මිලියන ගණනක් ඵලදාව දරන තත්ත්වයට පත්ව තිබුණි. 1970-77 ආහාර අර්බුදයෙන් ශ්රී ලංකාවේ ජනතාව ගළවා ගැනීමට මේ දැවැන්ත ශාකය / බත්ගස සුවිශාල මෙහෙයක් ඉටු කළේය.
‘ඒ කාලේ සාගින්නෙන් අපව මුදවා ගත්තේ කොස් ගසයි. අප එයට සදා කෘත්යඥතාව පළ කළ යුතුයි‘ මගේ මව සදහන් කළේය.
පරිණත කොස් ගෙඩියක බර කිලෝග්රෑම් 55 ක් පමණ වේ
“මගේ ආච්චි ධනවත් පවුලක සාමාජිකාවක්. නමුත් රජය ඔවුන්ට සහල් කිලෝග්රෑම් 2ක් සතියකට මිලදී ගැනීමට අවසර දුන්නා. කොපමණ මුදල් තිබුණත් එපමණයි. මේ කාලය තුළ ඔවුන් පෝෂණය කළේ කොස් ගෙඩි ”යැයි මා හිතවත් ඥාතියෙකු වන අමරසිංහ මට පැවසීය.
කොස් ගෙඩි ප්රණීත පලතුරක් වනවා සේම ආහාර රාශියක් ලබා දී ඇත. එය අපේ සංස්කෘතියේ ම කොටසක් බව අප විශ්වාස කරමු
ඒ බොහෝ ඈත 1970 දශකයයි. දැන් දශක පහක් ගෙවී ඇත. ඒත් කොස් ගෙඩිය තවමත් තම නිහඬ සේවය ලබා දෙමින් රටේ ආහාර සුරක්ෂිතතාවය තහවුරු කරයි.
කොවිඩ් -19 පාලනය කිරීම සඳහා ශ්රී ලංකාවේ මාස ගණනාවක් තිස්සේ පැවති ඇඳිරි නීතිය යටතේ කොස් ගෙඩි ප්රධාන ආහාරයක් බවට පත්වූ බව අමරසිංහ පවසයි. වසංගතයේ ආරම්භක සතිවලදී ග්රාමීය ගම්මානවල බොහෝ දෙනෙකුට ආදායම අහිමි වූ අතර රජයේ සුභසාධන වැඩසටහන් මෙම දුරස්ථ ගම්මාන කරා ළඟා වීමට සති හෝ මාස පවා ගත විය. මුදල් හෝ ආහාර සඳහා ප්රවේශයක් නොමැතිව බොහෝ ගම්වැසියන් කොස් ගෙඩි තම්බා ගැනීමට උත්සාහ කළහ. එය හරියට මගේ මවගේ පවුල 1970 ගණන්වලදී කළාක් මෙනි.
නමුත් කොස් ගෙඩි යනු සාගින්න පමණක් නිවන පෙළෙන පලතුරක් නොවේ. කොස් ගෙඩි සඳහා දිවයිනේ ගැඹුරු ආදරයක් හා කෘතඥතාවක් බිහිවීමට ඒ හා බැදුණු ප්රණීත ආහාර ගණනාවක් ද හේතු වී තිබේ. ඒ අනුව ඒ ඒ සංස්කෘතීන්ට අනුව හා පළාත් අනුව පුළුල් ආහාර රැසක් කොස් ඇසුරින් නිර්මාණය වේ. ඒවා අතර කොස් ගෙඩියේ ආරම්භක අවධියේ (පොළොස්) සිට ගෙඩිය පැසී – ඉදුණු තැන දක්වා විවිධාකාරයේ ආහාර රැසක් ලැබේ. නම් වශයෙන් සදහන් කළහොත් කොස් ගෙඩිය ළදරු අවධියේදී ‘පොළොස් මාළුවට‘ යොදා ගන්නා අතර ‘පොළොස් මැල්ලුම‘ ජනප්රිය ආහාරයකි. කොස් ගෙඩියේ බීජ නැතහොත් ඇට ද තම්බා ගැනීම, ව්යංජනයක් ලෙස, කළුපොල් මාළුව, මැල්ලුම ලෙස සකස් කරන අතර කොස් තම්බා ඍජුව ආහාරයට ගැනීමට අමතර, කිරි කොස් ද පිස ගත හැකිය.
පලතුරක් ලෙස වැල හෝ වරකා ලෙස යොදා ගැනීමට අමතරව කොස්ඇට ගුළි, හෝ වියළි කොස්ඇට තීරු, වැලි කොස්, පැණි කොස් වශයෙන් විචිත්ර ආහාර හා අතුරුපස රැසක් එමගින් ලැබේ.
ශ්රී ලාංකිකයන් කොස් ගෙඩි විවිධාකාර සාම්ප්රදායික කෑම වර්ග වලට ඇතුළත් කරයි
කොස්වල බහුකාර්යතාව කුස්සියෙන් ඔබ්බට දිව යයි. “මෙතරම් භාවිතයන් ඇති තවත් ගසක් ගැන සිතීම දුෂ්කර ය,” ඖෂධවේදියෙකු වන දීවානි වැලිතරගේ පැවසුවාය.
කොස් ලීය ශක්තිමත්, වර්ණවත් සහ අභිමානවත් දැවයක් ලෙස ජනප්රිය අතර එය දේශීය ගෘහභාණ්ඩ වල ප්රධාන ප්රභවයකි. කොස් ලී මගින් නිවාසවල ජනෙල් – දොරවල් පමණක් නොව පරාල සහ රීප්ප පවා සාදා ගනී. එහෙත් කොස් දැව ඉතා මිලාධික හා දුර්ලභ ඒවා වේ.
කොස්වල ඖෂධීය හැකියාව ගැන තර්කයක් නැත. දියවැඩියාවට ප්රතිකාර කිරීම සඳහා ආයුර්වේද වෛද්ය විද්යාවේ එහි කොළ සහ මල් බොහෝමයක් භාවිතා කරන බව වෙලිටරේජ් උපුටා දක්වයි. කාබන් වලින් පොහොසත්, කොස් ගෙඩි ද ආහාරමය තන්තු හා විටමින් සී හොඳ ප්රභවයකි.
ඊට අමතරව කොස් ගර්භනී හා කිරි දෙන මවුවරුන්ට ‘දිව ඔසුවක්‘ ලෙස ශ්රී ලාංකිකයින් සලකන අතර ‘කොස් වාරයට ගමේ ගැහැනු ආරණ බව‘ ප්රකට කියමනකි.
බොහෝ කාන්තාවන් දරුවන් පිළිසිද ගත් මුල් කාලයේ පොළොස් මාළුවට පුදුමාකාර කැමැත්තක් දක්වන බව නොරහසක් වන අතර ඔවුන්ගේ මවුවරුන් ද තම දියණියට වැඩි වැඩියෙන් කොස් – පොළොස් ආහාර දීමට පියවර ගනී.
බදින ලද කොස් හැපෙනසුළු චිප්ස් බවට පත් කරයි. එය ප්රනීත අතුරුපසකි.
කොස් ගෙඩි සාම්ප්රදායිකව නිවසේදී පිසින ලද නමුත් මෙම නිහතමානී පලතුර වැඩි වැඩියෙන් රට පුරා ඉහළ පෙළේ අවන්හල්වල දක්නට ලැබේ.
“එක් දිනක් අපට අමතර හෙරළි කොස් ගෙඩියක් තිබුණා. එමගින් නිර්මාංශ හෝ සත්ත්ව ආහාර වලින් තොර අමුත්තන් සඳහා කට්ලට් [ක්රොකට් වැනි සුලු කෑමක්] පිළියෙළ කිරීමට මම සිතුවා” යැයි කොළඹ ජනප්රිය අවන්හලක සූපවේදියෙකු වන වසන්ත රණසිංහ පැවසීය.
“ශ්රී ලංකාවේ ජනප්රිය පලතුරක් වන කොස් විවිධාකාරයෙන් පිසින ලද හා රස විඳිය හැකි ඉතා ප්රණීත පලතුරක් බව මට වැටහුණා” යැයි කැෆේ නිර්මාතෘ ෂනා දන්ඩෙනියා පවසයි. . “මට නම්, එය අපට ප්රවේශ විය හැකි ශ්රේෂ්ඨතම දේශීය සුපිරි ආහාර වලින් එකකි. අපි එය තව දුරටත් ජය ගත යුතුයි.” ඔහු පැවසීය.
කොස් වැඩි වැඩියෙන් ශ්රී ලංකාව පුරා ඉහළ පෙළේ අවන්හල්වල සේවය කරනු ලැබේ.
පිසින ලද කොස් ගෙඩියේ තීරු කපන ලද ඌරු මස් වැනි වයනය කෙරෙහි ඇය විශේෂයෙන් ඇලුම් කරන අතර ගනුදෙනුකරුවන්ගේ ඉල්ලීම් අනුව කැෆේ මෙනුවේ තීරු කපන ලද කොස් ව්යාංජන නැවත හඳුන්වා දීමට ඇය සැලසුම් කර ඇත.
‘බාගෙට පිසින ලද තීරූ කැපූ කොස් මදුළු ඌරු මස්වලට වඩා ප්රනීතයි. එයට සමකළ හැකි වෙනසත් රසයක් ගැන මට මතකයක් නැහැ‘ ඇය පැවසුවාය.
2020 සැප්තැම්බර් 17 වැනි දින බී.බී.සී වෙබ් අඩවියට By Zinara Rathnayake විසින් සම්පාදිත වාර්තාවක් ඇසුරිණි – කෙටි සංස්කරණයක් හා සුළු එක් කිරීම් කිහිපයක් (ඡායාරූපයක් ද සමග) කර ඇත.
සකස් කළේ – තීක්ෂණ වෙළෙන්එගොඩ
